Ўзбек тилининг давлат бошқарувидаги ўрни ва муаммолари
Юқоридаги фикрларни давом эттириб: танганинг иккинчи томони
Мавзу ўта нозик ҳамда миллатлараро тотувликка раҳна солиши мумкинлигини ҳисобга олиб, энг аввало мазкур вазиятда турли қутқуларга учмаслик, хотиржам бўлиш энг тўғри йўл, менимча. Масалан, ушбу чиқиш ортидан рус миллатига нисбатан ҳурматсизлик қилиш ҳам ақлли инсоннинг иши эмас. Умуман бу мавзу миллатчилик урушига айланиб кетмаслиги керак.
Аммо бунинг ортидан ўз муаммоларимизни муҳокама қилиб олсак ёмон бўлмасди. Яъни рус тилининг ўрни ҳақида эмас, ўзбек тилининг ўринсизлиги ҳақида демоқчиман.
Бир жиҳатга эътибор беринг. Агар исталган бошқа тилга расмий мақом берилишини сўрашганда, бизнинг реакциямиз қандай бўларди? Бирор киши буни жиддий қабул қилмасди, шундайми? Бунга жавобан интернет ҳазилларга тўлиб кетарди, мемлар ясаларди, жиддий баёнотлар берилмасди.
Лекин нега рус тили ҳақида гап кетса, бунчалар ҳадик билан қабул қиляпмиз? Нега раҳбарлардан тортиб жамоат арбобларигача кескин чиқишлар билан жавоб беришмоқда?
Биринчидан, салкам 1 асрлик мустамлакачи мамлакатнинг тили бўлгани учун ҳам рус тилига расмий мақом бериш масаласини мустақиллигимизга қаратилган хавф сифатида қабул қиляпмиз. Ҳали СССРнинг барча унсурларидан тўла холос бўла олмаган, қарамлик тузумини қумсовчи авлоднинг сони кўп, обрўси баланд бўлган бир шароитда бу ростдан ҳам хавотирли.
Иккинчидан, тан олишимиз керакки, кўп соҳаларда рус тилининг мавқеи ўзбек тилидан баландроқ. Буни инкор қилиш инсофдан эмас. Айнан шунинг учун ҳам рус тили ҳақидаги чиқишлар ҳақиқатга яқинроқ кўриниб, хавотирга тушишни бошладик.
Айниқса, ўз соҳамдан келиб чиқиб айтаманки, қонунчилик соҳасида рус тили тотал ҳукмронликка эга. Бу ҳақда аввал бир неча бор ёзгандим (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8)
Ана, regulation.gov.uz порталига киринг, энг муҳим ҳужжатлар муҳокамаларга русча матнда эълон қилинади, фақат ижтимоий тармоқлардаги норозиликлардан кейингина айримларини ноилож таржима қилиб жойлаштиришмоқда.
Юристлар орасида ёзилмаган қоида бор, агар бирор қонундаги бандни тушуниш қийин бўлса, «русча матнида нима дейилган?» деб сўрашади. Чунки ҳамма биладики, қонун ҳужжатларининг русча варианти оригинал, ўзбекчаси эса шунчаки таржима бўлади.
Lex.uzда эса «ҳужжат матни рус тилида берилган» ёки «иловалар рус тилидаги матнда берилган» деган жумлаларга жуда ва жуда кўп дуч келамиз.
Энг юқори ташкилотлар ўртасидаги ёзишмаларда ҳам рус тили ҳукмрон. Айрим давлат ташкилотларининг сайтларини айланиб чиқсангиз ҳам рус тили мутлоқ устунликка эгалигини кўрасиз.
Буни шунчаки авлодлар билан боғлашга кўникиб қолганмиз, токи мустақиллик авлоди юқори доираларга чиққанда ўз-ўзидан бу нарсаларга чек қўйилади ва тўлиқ ўзбек тилига ўтилади, деб ўзимизни ишонтириб келамиз. Чунки ҳақиқатдан ўзбек тилидан бошқа тилни деярли билмайдиган авлод шаклланиб келяпти.
Лекин авлодлар алмашинувини кутишимиз шартми? Нега шуни бугундан бошлай олмаймиз? Қимматли вақтни йўқотаётганлигимиздан айрим гуруҳлар ўз манфаатлари йўлида фойдаланиб қолиши мумкинлигини балки энди тушуниб етармиз?
Тил давлатнинг тўлақонли мустақиллиги белгиларидан бири эканлигини яхши биламизку ахир.
Рус тили бўйича чиқиш қилган зиёлилар аслида бизга кўзгу тутишди. Ўз аксимизни кўриб, ўзимиз уялиб кетдик, чамамда.
Бас шундай экан, ҳар соҳада ўзбек тилининг мавқеини ошириш бўйича қилинаётган ишларни жадаллаштириш керак. Аммо бу зинҳор эркин сўзлашувда қайсидир тилга чеклов ёки тақиқлар қўйиш орқали амалга ошмаслиги керак. Ҳар ким ўзи истаган тилда бемалол мулоқот қила олиши лозим.
P.S.: ишни энг аввало лотин ёзувига тўлиқ ўтиб, аросатда юрган тилимизни қутқаришдан бошлаш керак. Бунинг учун эса қонун доирасида тезроқ лотин ёзувини ислоҳ қилишга эҳтиёжимиз бор. Ўзбек тили ва адабиёти университетидаги ишчи гуруҳ аллақачон бу бўйича таклифларини парламентга юборганидан хабардормиз. Аммо ҳозирги депутатлардан бирор умид кўрмаяпман, балки янги сайланадиган депутатлар таркиби ўз ишини энг биринчи шундан бошласа не ажаб.
👉 @xushnudbek 👈